Làng gốm Phù Lãng ở Bắc Ninh đáng ghé với người thích nhìn một món đồ được làm ra, chứ không chỉ xem thành phẩm trên kệ. Nét riêng của dòng gốm này nằm ở sắc men da lươn, dáng gốm chắc khỏe và những chi tiết đắp nổi. Một chuyến thăm sẽ có chiều sâu hơn nếu bạn dành thời gian hỏi người thợ về đất, cách tạo hình và mẻ nung, rồi mới chọn món đồ muốn mang về.
Nhận ra gốm Phù Lãng qua màu men và dáng gốm
Men da lươn là tên gọi quen thuộc của lớp men mang các sắc nâu, nâu đen, vàng nhạt và vàng nâu. Những gam màu này tạo nên vẻ trầm, mộc của sản phẩm, khác với việc trang trí bằng nhiều màu rực rỡ.
Phù Lãng còn có kỹ thuật đắp nổi, với chi tiết nhô khỏi bề mặt thay vì chỉ vẽ lên men. Khi xem một chiếc bình hoặc một bức tranh gốm, bạn nên nhìn cả dáng tổng thể lẫn cách các chi tiết được ghép, tạo khối. Đó là những phần giúp hiểu công sức của người làm, không chỉ màu sắc bên ngoài.
Từ đất đến một sản phẩm hoàn chỉnh
Người thợ luyện đất cho đủ độ dẻo, mịn rồi tạo hình trên bàn xoay hoặc khuôn. Sản phẩm cần se, được xử lý bề mặt, tráng men, làm khô và nung. Nghề gốm truyền thống ở đây còn gắn với lò bầu; một món đồ hoàn thiện là kết quả của nhiều công đoạn, không phải chỉ vài phút trên bàn xoay.
Nếu được cơ sở đồng ý cho quan sát, hãy hỏi công đoạn đang diễn ra thay vì chờ nhìn thấy toàn bộ quy trình trong cùng một buổi. Ngày bạn đến có thể không trùng ngày nung hoặc ngày người thợ thực hiện phần việc mình quan tâm.
Đến làng nghề nên xem gì?
Sản phẩm Phù Lãng có đồ gia dụng như chum, vại, hũ; đồ thờ cúng và gốm mỹ thuật trang trí. Bạn có thể chọn một nhóm để tìm hiểu kỹ: vật dụng sinh hoạt, đồ đặt sân vườn hoặc tác phẩm tạo hình. Cách xem này giúp chuyến ghé xưởng bớt giống một buổi lướt qua hàng hóa.
Hãy hẹn trước một cơ sở có đón khách, thống nhất điểm gặp và phần tham quan. Xưởng là nơi làm việc; cần hỏi trước khi vào khu sản xuất, chụp ảnh người thợ hoặc chạm vào đồ đang phơi. Không tự đi vào gần lò nung hay di chuyển sản phẩm để lấy góc chụp.
Muốn thử làm gốm, cần thống nhất trước
Một số cơ sở tổ chức hoạt động trải nghiệm cùng nghệ nhân, nhưng không nên mặc định xưởng nào cũng nhận khách lẻ vào mọi lúc. Khi đăng ký, cần hỏi rõ:
- Buổi trải nghiệm gồm tạo hình hay trang trí, có người hướng dẫn trực tiếp và kéo dài bao lâu?
- Chi phí đã gồm đất, dụng cụ, tráng men và nung sản phẩm chưa?
- Thành phẩm được nhận vào thời điểm nào; nếu gửi về thì đóng gói và phí vận chuyển ra sao?
- Cơ sở bố trí chỗ học thế nào nếu đi theo nhóm hoặc có trẻ em tham gia?
Sản phẩm vừa tạo hình chưa phải đồ gốm đã nung. Nếu muốn mang về một món hoàn chỉnh, hãy lấy lịch trả sản phẩm làm căn cứ, không dự tính sẽ nhận ngay sau buổi học.
Chọn gốm mang về
Trước khi mua, xem kỹ miệng, đáy và các mối ghép; hỏi người bán về công dụng, cách chăm sóc và vị trí phù hợp để đặt đồ. Với vật dụng dùng đựng thực phẩm, cần hỏi rõ mục đích sử dụng, không suy ra từ hình dáng hoặc màu men.
Đồ lớn cần tính cả khả năng vận chuyển. Nên thống nhất cách đóng gói, giao hàng và xử lý nếu hàng bị hỏng khi nhận; giữ thông tin cơ sở cùng xác nhận mua hàng.
Nếu muốn tiếp tục tìm hiểu nghề gốm trong một chuyến khác, bạn có thể tham khảo làng gốm Bát Tràng ở Hà Nội. Với riêng Phù Lãng, nên chọn một xưởng làm điểm chính và dành đủ thời gian trò chuyện, quan sát, thay vì cố ghé nhiều nơi trong một buổi.
