Chùa Vĩnh Nghiêm ở phường Tân An, tỉnh Bắc Ninh là điểm đến dành cho người muốn tìm hiểu Thiền phái Trúc Lâm và di sản mộc bản. Giá trị của ngôi chùa không chỉ nằm ở không gian thờ tự, mà còn ở những ván khắc đã góp phần lưu truyền kinh sách qua nhiều thế hệ.
Vĩnh Nghiêm trong dòng chảy Thiền phái Trúc Lâm
Thiền phái Trúc Lâm hình thành dưới thời Trần, gắn với Phật hoàng Trần Nhân Tông. Trong hồ sơ di sản thế giới, UNESCO nhấn mạnh vai trò của Vĩnh Nghiêm trong quá trình tổ chức và phát triển dòng thiền này. Vì vậy, một chuyến ghé chùa sẽ có chiều sâu hơn nếu dành thời gian tìm hiểu mối liên hệ giữa nơi thờ tự, việc tu học và sự lưu truyền tư tưởng Phật giáo.
Đến chùa, hãy quan sát kiến trúc và cảnh quan trong phạm vi được phép tham quan, đọc bảng giới thiệu hoặc nghe thuyết minh tại chỗ. Không cần vội đi qua mọi hạng mục: việc dừng lại để hiểu một chi tiết hay một câu chuyện có thể giúp chuyến thăm ý nghĩa hơn.
Ảnh minh họa ngôi chùa trên đỉnh núi giữa mây, không phải hình chụp chùa Vĩnh Nghiêm.
Mộc bản: từ ván khắc đến di sản tư liệu
Mộc bản là những ván gỗ khắc chữ để in sách. Theo Cục Di sản văn hóa, mộc bản chùa Vĩnh Nghiêm sử dụng chữ Hán và chữ Nôm, chữ được khắc ngược để khi in lên giấy có thể đọc theo chiều thuận. Bộ sưu tập lưu giữ kinh sách và các văn bản liên quan đến Thiền phái Trúc Lâm, đồng thời cho thấy kỹ thuật chế tác và truyền bá tri thức bằng bản in.
Năm 2012, mộc bản chùa Vĩnh Nghiêm được ghi danh vào Chương trình Ký ức thế giới khu vực châu Á – Thái Bình Dương. Đây là sự ghi nhận đối với di sản tư liệu, không phải mốc ghi danh ngôi chùa riêng lẻ là di sản thế giới. Khi tìm hiểu mộc bản, nên chú ý cả nội dung văn bản, hệ chữ và công việc bảo quản những ván khắc.
Việc xem hiện vật hoặc khu trưng bày cần theo hướng dẫn tại điểm đến; không mặc định du khách được tiếp cận trực tiếp mọi mộc bản. Không chạm, dịch chuyển hiện vật hoặc dùng đèn flash khi chưa được phép.
Mốc di sản thế giới năm 2025 có ý nghĩa gì?
Năm 2025, UNESCO ghi danh Quần thể di tích và danh thắng Yên Tử – Vĩnh Nghiêm – Côn Sơn, Kiếp Bạc vào Danh sách Di sản thế giới. Vĩnh Nghiêm là một phần của quần thể gồm nhiều hợp phần, gắn kết các địa điểm qua lịch sử hình thành và phát triển của Thiền phái Trúc Lâm.
Hai mốc 2012 và 2025 thể hiện những lớp giá trị khác nhau: một bên là di sản tư liệu mộc bản, một bên là quần thể di tích và cảnh quan. Hiểu đúng sự khác biệt này giúp tránh nhầm lẫn khi đọc thông tin giới thiệu hoặc lựa chọn hành trình khám phá di sản.
Chuẩn bị cho chuyến tham quan
Khi tra cứu đường đi, dùng tên Chùa Vĩnh Nghiêm cùng địa chỉ phường Tân An, tỉnh Bắc Ninh để phân biệt với những ngôi chùa trùng tên ở địa phương khác. Trước chuyến đi, xác nhận giờ đón khách, phạm vi tham quan, khả năng xem khu trưng bày và các khoản phí nếu có; không mặc định mọi hoạt động đều diễn ra hằng ngày.
Mặc trang phục lịch sự, giữ yên tĩnh ở nơi hành lễ và xin phép trước khi chụp ảnh trong không gian thờ tự. Đi theo lối được hướng dẫn, không tự ý vào khu bảo quản, không viết vẽ lên công trình và mang rác ra khỏi khuôn viên.
Nếu muốn mở rộng việc tìm hiểu văn hóa địa phương, có thể đọc về Suối Mỡ và hệ thống đền thờ Mẫu. Đó là một không gian tín ngưỡng khác với Phật giáo Trúc Lâm ở Vĩnh Nghiêm; hãy chọn thêm điểm đến theo thời gian và điều kiện di chuyển thực tế, không coi đây là một tuyến tham quan bắt buộc.
